Wielkopolska Izba Rolnicza
Wielkopolska Izba Rolnicza

Sprawozdanie z pracy Zespołu ds. opracowania programu wsparcia sektora produkcji trzody chlewnej oraz propozycja kierunków wsparcia

Zespół ds. opracowania programu wsparcia sektora produkcji trzody chlewnej został powołany zarządzeniem nr 5 Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 27 marca 2012 r. oraz zarządzeniem nr 8 z dnia 18 maja 2012 r. Skład Zespołu przedstawiony jest w załączeniu. Odbyły się trzy posiedzenia Zespołu. Zadaniem Zespołu było opracowanie propozycji rozwiązań systemowych wspierających sektor produkcji trzody chlewnej. Praca Zespołu koncentrowała się na omówieniu niekorzystnych zjawisk, które powodują spadek produkcji wieprzowiny w Polsce, a w szczególności spadek pogłowia loch i produkcji prosiąt, w celu zaproponowania środków wsparcia, które mogłyby odwrócić tę niekorzystną tendencję.

Ocena sytuacji rynkowej

W okresie od stycznia do września 2012 r. przeciętna cena skupu trzody wyniosła 5,45 zł/kg i była o 23% wyższa w porównaniu do analogicznego okresu 2011 r. Ocenia się, że w I kwartale 2013 roku ceny żywca wieprzowego wzrosną do 6-6,40 zł/kg, a więc będą wyższe niż w I kwartale 2012 roku o 15-22%. Ostateczny poziom cen na polskim rynku będzie zależał również od rozwoju cen na rynku europejskim i kursu złotego do euro. Warto podkreślić, że w ostatnich latach polskie ceny trzody wyrażone w euro oscylowały wokół przeciętnej ceny w UE-27, a od początku 2012 r. są nawet wyższe o kilka procent. Należy podkreślić, że ceny te są rekordowo wysokie tak w Polsce, jak i w UE-27. W sierpniu 2012 r. średnia rynkowa cena wieprzowiny w państwach UE (masa poubojowa schłodzona) wyniosła 178,36 EUR/100 kg wobec 168,92 EUR/100 kg w poprzednim miesiącu. W sierpniu 2012 r. cena wieprzowiny była wyższa w porównaniu z lipcem 2012 r. o 5,6%, natomiast o 14,5% wyższa w porównaniu z sierpniem 2011 r., kiedy cena wynosiła 155,71 EUR/100 kg.

W sierpniu 2012 r. cena wieprzowiny w Polsce wynosiła w przeliczeniu 183,58 EUR/100 kg i była o 2,9% wyższa od średniej dla UE, a równocześnie wyższa od cen w 19 państwach członkowskich UE. Ceny w wybranych krajach kształtowały się w analizowanym okresie następująco: Niemcy 181,64 EUR/100 kg, Hiszpania 182,21 EUR/100 kg, Francja 168,12 EUR/100 kg, Belgia 167, 59 EUR/100 kg. Najniższe ceny za wieprzowinę uzyskano w Irlandii (159,36 EUR/100 kg), Danii (164,11 EUR/100 kg) i Holandii (164,70 EUR/100 kg), a najwyższe na Cyprze (214,42 EUR/100 kg) i we Włoszech (204,49 EUR/100 kg).

W porównaniu z lipcem 2012 r. cena referencyjna w Polsce wzrosła o 5%, a w porównaniu do sierpnia 2011 r. była wyższa o 19%.

W 2011 r. średnia roczna cena zakupu żywca wieprzowego w Polsce wyniosła 4,65 zł/kg, natomiast w sierpniu 2012 r. (wg danych Zintegrowanego Systemu Rolniczej Informacji Rynkowej MRiRW) cena ta wyniosła 5,71 zł/kg (masa żywa) i była o 20 groszy wyższa w stosunku do lipca 2012 r. (5,51 zł/kg) oraz o 94 groszy wyższa w porównaniu do sierpnia 2011 r. (4,77 zł/kg). Jednocześnie w sierpniu 2012 r. średnia cena za 1 prosię uzyskana w transakcjach targowiskowych wynosiła 178,38 zł i była o 1,6% wyższa w porównaniu z ceną sprzed miesiąca (175,64 zł/sztukę). W porównaniu z sierpniem 2011 r. (126,39 zł/sztukę) prosięta były droższe o 51,99 zł (41,1%), zaś w stosunku do ceny notowanej przed dwoma laty (113,93 zł/sztukę), cena w sierpniu 2012 r. była wyższa o 64,46 zł (56,6%).

Relacje cen wieprzowiny do cen zbóż oraz cen pasz

Na przełomie sierpnia i września 2012 r. ceny zbóż paszowych (pszenicy i żyta) w przedsiębiorstwach były o 25-27% wyższe niż rok temu, cena kukurydzy była zaś o 6% niższa. Na targowiskach ceny zbóż (żyto i jęczmień) były wyższe o ok. 2-3% w porównaniu do analogicznego okresu 2011 r.

Uproszczony wskaźnik opłacalności produkcji wieprzowiny, mierzony relacją cen zakupu trzody chlewnej do targowiskowych cen żyta na przełomie sierpnia i września 2012 r. kształtował się jak 1:8,1 wobec 1:6,7 w analogicznym okresie 2011 r. Wartością graniczną jest relacja cen żywca do cen żyta na poziomie 1:8. W przypadku jęczmienia bieżące relacje wynoszą 1:7,1, podczas gdy rok temu kształtowały się jak 1:6,0.

W lipcu 2012 r. średnia cena mieszanki paszowej pełnoporcjowej wyniosła 1327 zł/tonę i w stosunku do czerwca 2012 r. (1314 zł/tonę) była wyższa o 13 zł/tonę (1%). W porównaniu do lipca 2011 r. (1242 zł/tonę), cena mieszanek pełnoporcjowych w lipcu 2012 r. była wyższa o 85 zł (6,8%). Na cenę pasz dla świń szczególnie rzutują ceny komponentów białkowych do tych pasz, a w szczególności cena soi i produktów sojowych.

Powyższe dane wskazują na to, że obecna sytuacja na rynku wieprzowiny nie jest jedynie skutkiem spadkowej fazy świńskiego cyklu rynkowego, ale może mieć znacznie bardziej trwały charakter, zwłaszcza, że spożycie wieprzowiny w naszym kraju osiągnęło poziom 42,8 kg/os, a więc wzrosło o 0,2 kg (0,5%) w stosunku do poziomu spożycia odnotowanego w 2010 r. (42,6 kg/os). I chociaż wieprzowina pozostaje najchętniej spożywanym gatunkiem mięsa, wyprzedzając wyraźnie poziom spożycia mięsa drobiowego (25,2 kg/os w 2011 r.) oraz wołowinę, której spożycie staje się coraz bardziej marginalne (2,1 kg/os w 2011 r.), to można się spodziewać, że ewentualny wzrost cen na rynku napotka barierę popytową.

Sytuacja w chowie i hodowli świń w Polsce

Polska zajmuje czwarte miejsce w UE-27 pod względem wielkości pogłowia świń. Wg danych z grudnia 2011 r., największe pogłowie tego gatunku zwierząt znajdowało się w Niemczech, wynosząc 27 405,5 tys. sztuk, tj. 18,4% całego pogłowia w UE, które osiągnęło poziom 148 571,8 tys. sztuk. Kolejne miejsca zajęły Hiszpania (25 634,9 tys. sztuk, 17,3% pogłowia w UE) oraz Francja (13 950 tys. sztuk, 9,4% pogłowia w UE). Stado świń w Polsce, wynoszące w grudniu 2011 r. 13 056,4 tys. sztuk, stanowiło 8,8% pogłowia w UE. Niewiele mniejszy, bo 8,3% udział, miało stado świń w Danii (12 348 tys. sztuk).

Z punktu widzenia zdolności konkurencyjnych, należy przeanalizować strukturę rozmieszczenia pogłowia zwierząt w zależności od wielkości gospodarstw. W 2011 r. 19,4% świń znajdowało się w stadach liczących od 10 do 49 sztuk, w stadach od 50 do 99 sztuk utrzymywano 13,9% pogłowia świń, a 13,2% pogłowia - w stadach liczących od 100 do 199 sztuk. Prawie połowa świń (47,8%) utrzymywana była w gospodarstwach liczących 200 i więcej sztuk. W prawie 30% gospodarstw utrzymywano średnio 2,1 sztuk świń, zaś w gospodarstwach największych (powyżej 200 sztuk) średnia wynosiła 605 sztuk. Taka struktura ma wpływ nie tylko na poziom dochodu poszczególnych rolników, ale szczególnie na jakość dostarczanych do ubojni zwierząt.

W 2011 roku na 1 gospodarstwo prowadzące chów świń w Polsce przypadało 38 sztuk pogłowia, co w porównaniu z innymi, liczącymi się w produkcji trzody, krajami Unii Europejskiej było wielokrotnie mniej (Niemcy 794 szt., Dania 2583 szt., Francja 569 szt.). Jednocześnie trzeba zauważyć, że nawet w krajach charakteryzujących się bardzo wysoką produkcją następuje systematyczny spadek liczby gospodarstw utrzymujących świnie, przy jednoczesnym wzroście koncentracji produkcji, co jest równoznaczne z tym, że nabiera ona coraz bardziej przemysłowego charakteru.

Rozproszenie chowu świń w Polsce jest w tej sytuacji chyba największym problemem dla tego sektora. Ponieważ trzeba zauważyć, że chociaż od 2002 r. nastąpiło zmniejszenie o ponad połowę (53%) liczby gospodarstw utrzymujących świnie, to jednak w 2011 r. jest to nadal 360 tys. gospodarstw. Pomimo tak znaczącej redukcji liczby gospodarstw w omawianym okresie wystąpił wzrost koncentracji produkcji z 24 szt. do 38 szt. pogłowia w gospodarstwie. Skalę problemu obrazuje to, że w analogicznym okresie (2001 - 2010) średnia liczba świń przypadających na jedno gospodarstwo utrzymujące świnie wzrosła w Niemczech z 224 szt. do 794 szt., w Danii z 997 szt. do 2583 szt., a we Francji z 223 szt. na 569 szt.

Ponadto w europejskim sektorze produkcji świń następuje coraz większa specjalizacja, szczególnie w gospodarstwach utrzymujących lochy. W efekcie producenci z krajów, które wyspecjalizowały się w takiej produkcji (Dania, Holandia) wzmacniają swoją pozycję na rynku.

Dla poprawy sytuacji w sektorze produkcji wieprzowiny potrzebne jest w związku z tym z jednej strony stworzenie większych jednostek produkcyjnych (np. grupy producentów, spółdzielnie, spółki itp.), natomiast z drugiej strony zachowanie w kraju całego łańcucha produkcji od lochy do tucznika. W ten sposób powstaje możliwość zatrzymania dla polskich hodowców całej wartości dodanej powstałej w cyklu produkcji wieprzowiny.

Produkcyjność stad świń

Na produkcyjność stada wpływ mają zarówno zmienność genetyczna jak i środowiskowa. Zmienność genetyczna może być wykorzystywana dla poprawiania cech o wysokim wskaźniku odziedziczalności. Cechami wysoko i średnio odziedziczalnymi są cechy określające użytkowość rzeźną. Niestety cechy związane z rozrodem są w małym stopniu odziedziczalne, stąd wyniki rozrodu w dużej mierze zależą od warunków środowiska. W związku z tym, aby w produkcji świń otrzymywać dobre wyniki nie wystarczy sam potencjał genetyczny zwierząt. Konieczne jest zapewnienie najlepszych warunków środowiskowych, w tym wysoko wyspecjalizowanej obsługi.

W Polsce zużycie paszy treściwej na 1 kg przyrostu żywca wieprzowego wynosi 3,42 kg, a średnia liczba odsadzonych prosiąt wynosi 16,3, podczas gdy np. w Danii 2,87 kg, a średnia liczba prosiąt odsadzonych wynosi 28,1. Taki a nawet lepszy wynik jest możliwy do osiągnięcia w Polsce. Należy zaznaczyć, że jest to poziom obecnie uzyskiwany w Polskich stadach elitarnych o najwyższym potencjale rozrodczym. Jednocześnie takie wyniki są osiągane w Polsce w stadach, gdzie nie stosuje się żadnych technik łączenia miotów, eliminacji pierwiastek i innych statystycznie poprawiających plenność. Jednakże biorąc pod uwagę środowiskowe, w tym szczególnie zdrowotne uwarunkowania takich efektów potrzebne jest upowszechnienie wiedzy i duże zaangażowanie samych hodowców. Dotyczy to zwłaszcza sektora hodowli kwalifikowanej. W związku z takim stanem dla poprawy wyników hodowli świń, a w szczególności ich rozrodu, niezbędnym jest zwiększenie świadomości hodowców i producentów świń poprzez prowadzenie szkoleń i działań informacyjnych.

Aktualnie w Polsce są zapewnione warunki do prowadzenia pracy hodowlanej. Księgi i ocena wartości użytkowej w Polsce prowadzone są przez dwa podmioty: Polski Związek Hodowców i Producentów Trzody Chlewnej "POLSUS" oraz Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu. Liczba loch objętych oceną użytkowości rozpłodowej na dzień 31 grudnia 2011 r. wynosiła 13.586 szt. w 506 stadach, o średniej liczebności 26,8 loch w stadzie, wobec ogólnej populacji loch w Polsce wynoszącej na koniec listopada 2011 r. 1.124.946 szt. (wg GUS). Świadczy to niestety o niewielkim zainteresowaniu hodowlą zarodową.

Na zadania służące tworzeniu, wdrażaniu i upowszechnianiu postępu w hodowli zwierząt gospodarskich, w tym świń, przyznawane są dotacje zgodnie z rozporządzeniem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 18 maja 2010 r. w sprawie stawek dotacji przedmiotowych dla różnych podmiotów wykonujących zadania na rzecz rolnictwa (Dz. U. Nr 91 poz. 595 z późn. zm.). Od 1 stycznia 2007 r. kierunki dotowania hodowli zwierząt gospodarskich, w tym świń, ze środków budżetowych przeznaczonych na postęp biologiczny w produkcji zwierzęcej, jako jednej z form pomocy państwa w rolnictwie, są zgodne z Wytycznymi Wspólnoty w sprawie pomocy państwa w sektorze rolnym i leśnym na lata 2007-2013.

W zakresie hodowli świń, na 2012 r. ze środków budżetowych na postęp biologiczny w produkcji zwierzęcej przewidziane jest dotowanie prowadzenia ksiąg oraz oceny wartości użytkowej świń w kwocie ogółem 11.670 tys. zł , tj. o 430 tys. zł więcej niż w 2011 r.

O ile nie powinno być zastrzeżeń do jakości genetycznej zwierząt hodowanych w Polsce, gdyż w większości przypadków są to zwierzęta o wysokich możliwościach produkcyjnych, zarówno pod względem rozrodu jak i cech rzeźnych oraz tucznych, to istnieje problem w zużyciu pasz (konwersji). Głównym problemem jest obciążenie immunologiczne stad przez choroby tzw. ekonomiczne, które nie zwiększają śmiertelności, ale powodują większe zużycie pasz.

Propozycje kierunków wsparcia producentów świń

Wyraźny wpływ na efektywność produkcji ma zarówno jej koncentracja jak i integracja producentów żywca i zakładów mięsnych. Stąd rozwój grup producenckich oraz spółdzielczości w dużej mierze powinien wpłynąć pozytywnie na wynik ekonomiczny gospodarstw. W Danii, Holandii czy w Niemczech wyraźnie można zaobserwować znakomite wyniki produkcji grupowej. W państwach tych wyraźnie widoczna jest nie tylko koncentracja produkcji poprzez konsolidację gospodarstw, ale też i poprzez łączenie w grupy producentów na wszystkich etapach produkcji. Dzięki tej koncentracji producenci są w stanie produkować duże, wyrównane partie żywca, a w efekcie negocjować jak najkorzystniejsze kontrakty. Przeprowadzona analiza sytuacji w sektorze produkcji żywca wieprzowego pozwala na stwierdzenie, że najbardziej newralgicznymi punktami wymagającymi ewentualnego wsparcia jest utrzymanie loch, produkcja prosiąt oraz działania na rzecz poprawy efektywności ekonomicznej, przy konieczności wzrostu koncentracji produkcji. Rynek oczekuje świń szybkorosnących i późnodojrzewających o mięsności 56-58% w wyrównanych partiach handlowych, których wielkość wynosi około 200 sztuk. W związku z tym w zależności od systemu produkcji (jedno- czy trzytygodniowy) stado powinno wynosić co najmniej 150 (trzytygodniowy system) lub 450 loch (jednotygodniowy system). Zgodnie z opinią Instytutu Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej, produkcja jest opłacalna w gospodarstwach utrzymujących co najmniej 400 loch, jednak w naszych realiach dla powiększenia koncentracji, co najmniej w początkowym okresie, potrzebne będzie wsparcie również gospodarstw mniejszych, które będą powiększać stado i w związku z tym proponuje się wsparcie gospodarstw zapewniających utrzymanie co najmniej 150 loch. Taka koncentracja produkcji jest możliwa do osiągnięcia w szerszej skali w kraju, jeżeli odbiorcami pomocy będą głównie grupy producenckie, spółdzielnie produkcyjne lub spółki utworzone specjalnie w celu wspólnej produkcji świń. Dzięki takim rozwiązaniom można utrzymać tradycyjną strukturę gospodarstw, a jednocześnie sprostać wymaganiom rynku - oferta dostawy handlowych partii wyrównanych prosiąt.

W związku z powyższym, zdaniem Zespołu, PROW 2014 - 2020 powinien obejmować:

  1. 1. Preferencję wsparcia inwestycyjnego (np. specjalistyczne wyposażenie budynku, budowa i modernizacja budynku, silosy paszowe, linie do mieszania pasz) kierowane do producentów (osób fizycznych, prawnych, spółdzielni producentów oraz grup producentów rolnych), którzy utrzymują lub zapewnią, że w wyniku zrealizowanych inwestycji będą utrzymywać stado podstawowe loch w przedziale od 150 do 750 loch (w przypadku grup liczebność stada loch powinna być określana na poziomie grupy). Kwota wsparcia powinna być zależna od zaplanowanego celu: modernizacja czy rozbudowa bądź budowa gospodarstwa oraz od wielkości stada, którego wsparcie by dotyczyło. W przypadku modernizacji fermy koszty w przeliczeniu na jedną lochę wyniosą około 6.000 zł, a w przypadku budowy i rozbudowy - 12.000 zł/lochę. Wsparcie powinno być proporcjonalne do tych kosztów. Jednocześnie w biznesplanie załączonym do wniosku o wsparcie inwestycji powinny być uwzględnione powiązania rynkowe, ze wskazaniem odbiorcy prosiąt, przy czym gospodarstwa uczestniczące w krajowych systemach jakości powinny uzyskiwać dodatkowe preferencje w działaniach inwestycyjnych (kryteria wyboru).
  2. Wsparcie transferu wiedzy oraz usług doradczych z najlepszych gospodarstw hodowlanych do gospodarstw, które rozpoczną rozwijanie produkcji, poprzez szkolenia i doradztwo prowadzone z bezpośrednim udziałem hodowców praktyków. Szkolenia oraz doradztwo powinno w szczególności obejmować:
    • zarządzanie gospodarstwem rolnym,
    • żywienie,
    • rozród,
    • bioasekurację,
    • zdrowie.

W miarę możliwości powinno się dążyć do utworzenia bazy szkoleniowej, gdzie możliwe by było prowadzenie szkoleń praktycznych z wykorzystaniem sprawdzonych technologii.

Ponadto ze środków krajowego budżetu należałoby:

  1. Utrzymać wsparcie postępu biologicznego w hodowli świń w maksymalnym zakresie dopuszczonym przepisami Unii Europejskiej.
  2. Zapewnić dopłaty do oprocentowania kredytów udzielanych producentom świń, którzy zdecydują się na rozwijanie produkcji, a w szczególności tym producentom, którzy zechcą realizować inwestycje zmierzające do utrzymania lub osiągnięcia liczby loch w przedziale od 150 do 750 szt. Kwota środków przeznaczonych na kredyty inwestycyjne i obniżenie stóp procentowych dla rolników modernizujących produkcję świń w roku 2013 i latach następnych powinna zostać zwiększona w miarę możliwości budżetu.

W opinii Zespołu bardzo istotna jest realizacja programu wsparcia do roślin strączkowych i motylkowatych pozwalających na zwiększenie wykorzystania krajowych źródeł białka. Zdaniem Zespołu część przyczyn ograniczających możliwości rozwoju leży poza sektorem i wynika np. z braku planów zagospodarowania przestrzennego na terenach rolniczych, który bardzo ogranicza planowanie rozbudowy gospodarstw.

Kolejną istotną kwestią jest wprowadzenie zmiany w ustawie z dnia 10 lipca 2007 r. o nawozach i nawożeniu (Dz. U. Nr 147, poz. 1033 z późn. zm.). Obecnie, zgodnie z art. 18 ust. 1 pkt 2 tej ustawy, podmiot, który prowadzi chów lub hodowlę świń powyżej 2.000 stanowisk dla świń o wadze ponad 30 kg lub 750 stanowisk dla macior jest obowiązany do zagospodarowania co najmniej 70% gnojówki i gnojowicy na użytkach rolnych, których jest posiadaczem i na których prowadzi uprawę roślin. Jednakże taki przepis ogranicza możliwość rozwoju ferm. Sprawę rozwiązywałoby wprowadzenie możliwości handlu nawozami naturalnymi.

Ponadto przywrócenie możliwości krzyżowego skarmiania mączek pochodzenia zwierzęcego pomogłoby w rozwiązaniu dwóch ważnych dla sektora problemów - zmniejszyłoby deficyt białka oraz wpłynęło na obniżenie ceny komponentów wysokobiałkowych w paszach dla świń.


Pobierz artykuł w formacie .pdf (160 KB)