Jak korzystnie przekazać gospodarstwo rolne?

Rodzice chcą przenieść na mnie gospodarstwo rolne. Chcielibyśmy uniknąć płacenia podatków z tego tytułu, stąd też zastanawiam się nad najkorzystniejszym z punktu widzenia przepisów podatkowych sposobem nabycia własności tego gospodarstwa. W szczególności chodzi mi o różnice w prawie podatkowym pomiędzy darowizną a sprzedażą gospodarstwa.

Przedstawioną kwestię należy rozpatrzyć pod kątem konsekwencji wynikających z przepisów zawartych w następujących ustawach: o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz. U. z 2010 Nr 51, poz. 307 ze zm., dalej ustawa o pit), o podatku od czynności cywilnoprawnych (t.j. Dz. U. z 2010 Nr 101, poz. 649 ze zm., dalej ustawa o pcc), o podatku od spadków i darowizn (t.j. Dz. U. z 2009 Nr 93, poz. 768 ze zm., dalej ustawa o psd) oraz o podatku rolnym (t.j. Dz. U. z 2006 Nr 136, poz. 969 ze zm., dalej ustawa o pr). Zgodnie z pierwszą z tych ustaw zasadą jest, że przychód ze sprzedaży nieruchomości podlega opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych (art. 19 w zw. z art. 3). Podatek ten ciążyłby na osobach uzyskujących przychód ze zbycia nieruchomości, a więc na rodzicach. Jednakże ustawa o pit w art. 21 ust. 1 pkt 28 zwalnia od podatku przychody uzyskane z tytułu sprzedaży całości lub części nieruchomości wchodzących w skład gospodarstwa rolnego. Zwolnienie to nie przysługuje w razie gdyby sprzedane grunty w związku z tą transakcją utraciły charakter rolny. W omawianym przypadku nabyte gospodarstwo nadal wykorzystywane będzie zgodnie z jego dotychczasowym przeznaczeniem, toteż jego sprzedaż nie wywoła skutków podatkowych na gruncie ustawy o pit. Podobny skutek, a właściwie jego brak, wywoła ewentualna darowizna gospodarstwa, albowiem czynność ta nie stanowi źródła przychodu w myśl ustawy o pit.

Ustawa o pcc w art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a określa, że w zakresie opodatkowania pozostają umowy sprzedaży oraz zamiany rzeczy i praw majątkowych. Z obowiązku opodatkowania czynności art. 9 pkt 2 lit. a ustawy o pcc zwalnia sprzedaż, w wyniku której następuje przeniesienie własności nieruchomości lub ich części, wraz z częściami składowymi, pod warunkiem, że nabyte grunty stanowią gospodarstwo rolne albo utworzą gospodarstwo rolne lub wejdą w skład gospodarstwa rolnego będącego własnością nabywcy. Ze zwolnienia wyłącza się jedynie budynki mieszkalne lub ich części położone na obszarze miast. Wobec powyższego sprzedaż gospodarstwa rolnego, które w całości położone jest poza granicami miasta, wyłączone jest z opodatkowania podatkiem od czynności cywilnoprawnych.

Odnośnie darowizny gospodarstwa rolnego, która nie pociąga za sobą przejęcia przez nowego właściciela długów i zobowiązań związanych z tymże gospodarstwem, to taka czynność nie będzie rodziła obowiązku podatkowego w rozumieniu ustawy o pcc.

Przechodząc na grunt ustawy o psd, to już z samego tytułu tego aktu można wywnioskować, że sprzedaż gospodarstwa rolnego nie będzie objęta podatkiem uregulowanym w tejże ustawie. Inaczej rzecz się przedstawia co do darowizny, ze względu na objęcie zakresem opodatkowania tego typu czynności prawnych na mocy art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy o psd. Zasadą jest, że darowanie nieruchomości podlega opodatkowaniu podatkiem od darowizny. Od zasady tej przewidziano jednak pewne odstępstwa. Pierwszy dotyczy darowania nieruchomości rolnej. W art. 4 ust. 1 pkt 1 zdecydowano, że zwalnia się od podatku nabycie własności lub prawa użytkowania wieczystego nieruchomości lub jej części wraz z częściami składowymi, pod warunkiem, że w rozumieniu przepisów o podatku rolnym, w chwili nabycia ta nieruchomość stanowi gospodarstwo rolne lub jego część albo wejdzie w skład gospodarstwa rolnego będącego własnością nabywcy. Nadto gospodarstwo musi być prowadzone przez obdarowanego jeszcze przez okres co najmniej 5 lat od dnia darowania. Omawiane zwolnienie podatkowe nie dotyczy jednak budynków mieszkalnych, budynków zajętych na cele specjalistycznego chowu i wylęgu drobiu lub specjalistycznej hodowli zwierząt wraz z urządzeniami i ze stadem hodowlanym, a także urządzeń do prowadzenia upraw specjalnych, takich jak: szklarnie, inspekty, pieczarkarnie, chłodnie, przechowalnie owoców. Zatem, jeżeli w skład darowanego gospodarstwa rolnego lub jego części będzie wchodził np. dom, to wówczas opodatkowana zostanie wartość darowanego domu, a pozostała część darowizny pozostanie nieobjęta podatkiem. W art. 4 ust. 1 zawarto jeszcze jedno zwolnienie podatkowe związane z rolnictwem, mianowicie pkt 12 stanowi, iż nie powoduje obowiązku uiszczenia podatku nabycie przez rolnika pojazdów rolniczych i maszyn rolniczych oraz części do tych pojazdów i maszyn. Warunek w tym wypadku jest jeden - darowane pojazdy i maszyny rolnicze w ciągu 3 lat od daty otrzymania nie mogą zostać sprzedane lub darowane osobom trzecim. W przeciwnym razie zwolnienie przestaje przysługiwać.

Zaprezentowane zwolnienia w ramach ustawy o psd dotyczą sytuacji, gdy stronami darowizny nie są osoby spokrewnione ze sobą. W przypadku bliskich sobie osób, darowizny dokonywane pomiędzy nimi korzystają z jeszcze jednego dobrodziejstwa uregulowanego w art. 4a ustawy o psd. Przepis ten zwalnia od podatku nabycie w drodze darowizny własności rzeczy lub praw majątkowych przez małżonka, zstępnych (dzieci, wnuki), wstępnych (rodzice, dziadkowie), pasierba, rodzeństwo, ojczyma i macochę, o ile o takiej czynności powiadomią naczelnika urzędu skarbowego. Wymóg terminowego zawiadomienia fiskusa odpada w przypadku, gdy nabycie następuje na podstawie umowy zawartej w formie aktu notarialnego, a tylko w takiej formie można skutecznie darować nieruchomość w Polsce (art. 4a ust. 4 pkt 2). Dlatego darowizna gospodarstwa rolnego dokonana pomiędzy rodzicami a synem zwolniona będzie z podatku od spadków i darowizn.

Dotychczasowe rozważania wskazują, że przeniesienie własności gospodarstwa rolnego w drodze sprzedaży albo darowizny nie wywołają skutku w postaci obowiązku zapłaty podatku. Różnica powstaje na gruncie przepisów ustawy o pr, a konkretnie chodzi o zwolnienie od podatku rolnego. Art. 12 ust. 1 pkt 4 lit. a zwalnia od podatku rolnego grunty przeznaczone na utworzenie nowego gospodarstwa rolnego lub powiększenie już istniejącego do powierzchni nieprzekraczającej 100 ha, które zostały nabyte w drodze umowy sprzedaży. Stąd też kupujący w tym celu grunty rolne, od których należny jest podatek, będzie miał prawo skorzystać ze zwolnienia podatkowego. Zwolnienie to jednak nie przysługuje w razie, gdy od indywidualnego właściciela gospodarstwa rolnego grunty kupuje jego małżonek, krewny w linii prostej lub jego małżonek, pasierb, zięć lub synowa. Toteż umowa sprzedaży gospodarstwa rolnego zawarta między rodzicami a synem nie będzie uprawniała do skorzystania z przedstawionego zwolnienia. Z kolei nabycie gruntów rolnych w drodze darowizny w ogóle nie daje prawa do skorzystania ze zwolnienia w podatku rolnym.

Podsumowując należy odpowiedzieć, że zarówno sprzedaż jak i darowizna gospodarstwa rolnego z rodziców na syna nie będzie rodziła obowiązków podatkowych za wyjątkiem obowiązku uiszczania podatku rolnego.